Halk aras\u0131nda “d\u00f6\u015f\u00fcrmek” olarak bilinen olgunla\u015fm\u0131\u015f f\u0131nd\u0131klar\u0131n toplanmas\u0131 [1] f\u0131nd\u0131k yeti\u015ftiricili\u011finde dikkatle uygulanmas\u0131 gereken en \u00f6nemli k\u00fclt\u00fcrel tedbirlerden birisidir. \u0130\u015flenecek f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n kalitesini uygun hasat kriterlerinin dikkate al\u0131narak hasad\u0131n yap\u0131lmas\u0131, f\u0131nd\u0131\u011fa uygun hasat y\u00f6nteminin kullan\u0131lmas\u0131, \u00e7e\u015fitlerin ayr\u0131 ayr\u0131 toplanmas\u0131 ve ambalajlanarak pazara sevk edilmesi gibi bir dizi i\u015flem belirleyecektir.<\/p>\n\n\n\n
F\u0131nd\u0131k hasad\u0131na ba\u015flanmadan \u00f6nce bah\u00e7elerde genel bir temizli\u011fin yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. F\u0131nd\u0131k \u00fcretimi yap\u0131lan b\u00f6lgenin genellikle ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 olmas\u0131 ve buna ba\u011fl\u0131 olarak yabanc\u0131 ot ve diken yo\u011funlu\u011funun \u00e7ok ve h\u0131zl\u0131 geli\u015fme g\u00f6stermesi f\u0131nd\u0131k hasad\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi yere d\u00fc\u015fen f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n kaybolmas\u0131na sebep olmaktad\u0131r. Bu nedenle hasada ba\u015flamadan en az 5-10 g\u00fcn \u00f6nce bah\u00e7e temizli\u011finin iyice yap\u0131lmas\u0131 gereklidir. Bah\u00e7e temizli\u011fi kirinti ve el t\u0131rpan\u0131 gibi aletlerle yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, son y\u0131llarda motorlu t\u0131rpanlar bu i\u015flem i\u00e7in yo\u011fun bir \u015fekilde kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Motorlu t\u0131rpanlar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 ile hem i\u015f g\u00fcc\u00fcnden hem de zamandan \u00f6nemli bir oranda kazan\u00e7 sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 gibi daha iyi temizlik yap\u0131labilmektedir [2].<\/p>\n\n\n\n
2. F\u0131nd\u0131kta Hasat Zaman\u0131n\u0131n Tayini<\/strong><\/p>\n\n\n\n F\u0131nd\u0131kta en y\u00fcksek meyve kalitesi ve rand\u0131man elde etmenin ko\u015fullar\u0131nda bir tanesi hasad\u0131n uygun zamanda yap\u0131lmas\u0131d\u0131r [3]. F\u0131nd\u0131k \u00e7e\u015fitlerinin hepsi ayn\u0131 anda hasat olumuna gelmemektedir. Baz\u0131 \u00e7e\u015fitler erken baz\u0131 \u00e7e\u015fitler daha ge\u00e7 olgunla\u015fmaktad\u0131r. \u00c7e\u015fitlerin ayr\u0131 ayr\u0131 ve hasat olumuna geldi\u011finde toplanmas\u0131 en uygun ise de, f\u0131nd\u0131k bah\u00e7elerinin kar\u0131\u015f\u0131k \u00e7e\u015fitlerden kurulu bulunmas\u0131 bah\u00e7edeki hakim f\u0131nd\u0131k \u00e7e\u015fidi olgunla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda hasad\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131 zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r [2, 4]. Karadeniz f\u0131nd\u0131k b\u00f6lgesinde hasat zaman\u0131 y\u0131llara g\u00f6re az \u00e7ok de\u011fi\u015fmekle beraber, sahil kolunda 1-10 A\u011fustos, orta kolda 10-20 A\u011fustos, y\u00fcksek kolda ise 20 A\u011fustos\\’ tan sonra ba\u015flamaktad\u0131r [4].<\/p>\n\n\n\n 2.1. F\u0131nd\u0131kta uygun hasat kriterleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n F\u0131nd\u0131kta hasat zaman\u0131 ve \u015fekli gerek verimlili\u011fi gerekse kaliteyi \u00f6nemli derecede etkilemektedir. Bu nedenle bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar sonucunda tespit edilen kriterlere g\u00f6re hasat yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu kriterler [2, 3, 4, 5]:<\/p>\n\n\n\n – F\u0131nd\u0131k zurufunda sararma ve k\u0131zarman\u0131n % 80 oran\u0131na ula\u015fmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n – F\u0131nd\u0131k tanelerinin zuruf i\u00e7erisinde d\u00f6nmeye ba\u015flamas\u0131<\/p>\n\n\n\n – Zurufun kolay bir \u015fekilde soyulabilmesi<\/p>\n\n\n\n – F\u0131nd\u0131k dallar\u0131 silkelendi\u011finde dalda bulunan meyvelerin yar\u0131dan fazlas\u0131n\u0131n d\u00f6k\u00fclmesi<\/p>\n\n\n\n – F\u0131nd\u0131\u011f\u0131n sert kabu\u011funun % 80 oran\u0131nda k\u0131zarmas\u0131<\/p>\n\n\n\n – Dalda bulunan f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n nem oran\u0131n\u0131n % 28-30 seviyelerine d\u00fc\u015fmesi<\/p>\n\n\n\n – Hasat olum kriteri olarak kullan\u0131lan bir di\u011fer kriterde kabuklu ve i\u00e7 meyve irili\u011fidir. F\u0131nd\u0131k meyveleri hasat olgunlu\u011fundan yakla\u015f\u0131k bir ay \u00f6nce olgun meyveye yak\u0131n irili\u011fe ula\u015fmaktad\u0131rlar. Ancak i\u00e7 meyve irili\u011findeki art\u0131\u015flar hasat olgunlu\u011funa kadar s\u00fcrmektedir.<\/p>\n\n\n\n 2.2. Erken ve ge\u00e7 hasad\u0131n sak\u0131ncalar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00dclkemizde f\u0131nd\u0131k \u00fcreticileri \u00e7e\u015fitli nedenlerden dolay\u0131 hasad\u0131 erken yapmaktad\u0131rlar. Erken hasat yap\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n en \u00f6nemli nedenleri olarak; \u00f6zellikle son y\u0131llarda insan i\u015fg\u00fcc\u00fc bulma zorlu\u011fu nedeniyle hen\u00fcz yo\u011fun hasat ve i\u015fg\u00fcc\u00fc talebinin oldu\u011fu d\u00f6neme girilmeden daha kolay insan i\u015fg\u00fcc\u00fc sa\u011flanabilmesi, hasat harman ve kurutma i\u015flemlerinin ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 d\u00f6nemlere kadar uzat\u0131lmamas\u0131 ve \u00e7ok meyilli alanlarda erken d\u00f6nemde meyvelerin yere d\u00f6k\u00fclmeden daldan toplanmas\u0131n\u0131n en uygun y\u00f6ntem olarak benimsenmesi ve kar\u0131\u015f\u0131k \u00e7e\u015fitlerle kurulmu\u015f olan f\u0131nd\u0131k bah\u00e7elerinde hasat tarihinin hakim f\u0131nd\u0131k \u00e7e\u015fidine g\u00f6re se\u00e7ilmesi olarak s\u00f6ylenebilir [3].<\/p>\n\n\n\n F\u0131nd\u0131k \u00e7e\u015fitleri kendine has sertlik, lezzet ve tada ula\u015fmadan hasat edildiklerinde meyve kalitesi d\u00fc\u015fecektir. Bu f\u0131nd\u0131klar\u0131n uzun s\u00fcre muhafaza edilmesi g\u00fc\u00e7le\u015fmektedir ve kolay bozulmaktad\u0131rlar. F\u0131nd\u0131\u011f\u0131n hasad\u0131n\u0131n erken yap\u0131lmas\u0131 durumunda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan olumsuzluklar \u015f\u00f6yle s\u0131ralanmaktad\u0131r [2, 4, 5, 6]:<\/p>\n\n\n\n – Tam hasat olgunlu\u011funa ula\u015fmadan toplanan f\u0131nd\u0131klar, kurutulduktan sonra d\u0131\u015ftaki sert meyve kabu\u011funun rengi donuk olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n – Erken hasat sonucunda f\u0131nd\u0131k kurutulduktan sonra buru\u015fuk i\u00e7 oran\u0131 artacak, dolay\u0131s\u0131yla rand\u0131man d\u00fc\u015fecektir.<\/p>\n\n\n\n – \u0130\u00e7 f\u0131nd\u0131k ticareti bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemli bir kalite \u00f6zelli\u011fi olan beyazlatma oran\u0131 erken hasat edilen f\u0131nd\u0131klarda d\u00fc\u015fecektir.<\/p>\n\n\n\n – Erken hasat f\u0131nd\u0131kta ham ya\u011f oran\u0131n\u0131 ve protein oran\u0131n\u0131 olumsuz y\u00f6nde etkilemektedir.<\/p>\n\n\n\n – Nem miktar\u0131 f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n muhafaza \u00f6mr\u00fcn\u00fc etkileyen en \u00f6nemli k\u0131staslardan biridir. Erken hasat edilen f\u0131nd\u0131klarda nem oran\u0131n\u0131n y\u00fcksek olmas\u0131 nedeni ile kurutma i\u015flemi hem uzun s\u00fcrmekte, hem de sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde yap\u0131lamamaktad\u0131r, f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n depolanabilirli\u011fi k\u0131salmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n – Erken hasat edilen f\u0131nd\u0131klarda g\u00f6bek bo\u015flu\u011fu b\u00fcy\u00fcmekte ve bu bo\u015flukta \u00e7\u00fcr\u00fcmeler olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n – Erken hasat edilen f\u0131nd\u0131klarda aflatoksin geli\u015fimi daha fazla olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Hasat zaman\u0131n\u0131n ilerlemesi ile birlikte yere d\u00f6k\u00fclen ve yerde uzun s\u00fcre kalan kabu\u011fu zedelenmi\u015f f\u0131nd\u0131klarda \u00e7\u00fcr\u00fcme ve k\u00fcflenme g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc, ya\u011f\u0131\u015f\u0131n az oldu\u011fu y\u0131llarda bula\u015fma oran\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu bildirilmektedir [3].<\/p>\n\n\n\n 3. F\u0131nd\u0131kta Hasat Y\u00f6ntemleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n F\u0131nd\u0131k hasad\u0131 daldan, yerden ve makineli olmak \u00fczere 3 \u015fekilde y\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n 3.1. Daldan f\u0131nd\u0131k hasad\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n B\u00f6lgede daha \u00e7ok uygulanan hasat \u015fekli; daldan el ile toplama \u015feklindedir. Dalda olgunla\u015fan f\u0131nd\u0131k \u00e7otanaklar\u0131 teker teker toplanarak sepetlere doldurulmakta ve daha sonra bu sepetlerdeki f\u0131nd\u0131klar \u00e7uvallara aktar\u0131larak harmana ta\u015f\u0131nmaktad\u0131r. \u00d6zellikle meyilli arazilerde f\u0131nd\u0131k hasad\u0131 bu yolla yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu arazilerde f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n yere d\u00fc\u015fmesi halinde yuvarlanarak kaybolma ihtimali fazlad\u0131r. Do\u011fu Karadeniz\\’ de Bat\u0131 Karadeniz\\’ e nazaran daha fazla uygulanan bir y\u00f6ntemdir. Bir ki\u015fi ortalama 70-75 kg zuruflu f\u0131nd\u0131k toplayabilmekte ki bu da ortalama 23-25 kg kurutulmu\u015f f\u0131nd\u0131\u011fa denk gelmektedir [2, 5].<\/p>\n\n\n\n Bu hasat \u015feklinde dikkat edilecek en \u00f6nemli hususlar, dallar\u0131n birbirine s\u00fcrt\u00fcnmemesi, \u00e7otanaklar\u0131n dalla birle\u015fti\u011fi yerden tek tek kopar\u0131lmas\u0131 ve gelecek y\u0131l\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fc olu\u015fturacak olan dal, dalc\u0131k ve tomurcuklar\u0131n d\u00f6k\u00fclmemesi i\u00e7in s\u0131y\u0131rma \u015feklinde toplama yap\u0131lmamas\u0131 ve hasad\u0131 yap\u0131lan dal\u0131n dikkatlice yerine b\u0131rak\u0131lmas\u0131d\u0131r [2]. Bu y\u00f6ntemde hasat olgunlu\u011funa gelmeden f\u0131nd\u0131k toplanmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kalite kay\u0131plar\u0131 s\u00f6z konusu olabilmektedir [5].<\/p>\n\n\n\n 3.2. Yerden f\u0131nd\u0131k hasad\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n F\u0131nd\u0131\u011f\u0131n en iyi hasat edilme \u015fekli silkeleme suretiyle yerden toplanmas\u0131 ise de Karadeniz B\u00f6lgesinde bu t\u00fcr hasada olanak verecek bah\u00e7eler \u00e7ok azd\u0131r. Bu hasat \u015feklinde f\u0131nd\u0131klar tam hasat olgunlu\u011funda topland\u0131\u011f\u0131ndan rand\u0131man ve kalite iyi oldu\u011fu gibi dal ve dalc\u0131klar ile gelecek y\u0131l\u0131n mahsul\u00fcn\u00fc olu\u015fturacak olan tomurcuklarda zarar g\u00f6rmemi\u015f olmaktad\u0131r [2]. Hasat olgunlu\u011funa gelen f\u0131nd\u0131klar\u0131n, dallar\u0131n elle veya son y\u0131llarda kullan\u0131lan silkme makineleri ile sallanarak yere d\u00fc\u015fmesi sa\u011flanmakta; d\u00fc\u015fmeyen f\u0131nd\u0131klar ise uzun bir \u00e7ubuk yard\u0131m\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmektedir. Daha sonra yerdeki f\u0131nd\u0131klar toplanarak sepetlere doldurulmakta ve di\u011fer y\u00f6ntemdeki gibi harmana ta\u015f\u0131nmaktad\u0131r [6]. Bu y\u00f6ntemde hasat bir defada de\u011fil \u00e7e\u015fit baz\u0131nda olgunla\u015fan f\u0131nd\u0131klar kendili\u011finden veya hafif silkelemek sureti ile yere d\u00fc\u015ft\u00fck\u00e7e toplanmaktad\u0131r. Bu \u015fekilde bah\u00e7e 3-5 g\u00fcn aral\u0131klarla en az \u00fc\u00e7 defa gezilmelidir. Bu hasat y\u00f6nteminde bir ki\u015fi ortalama 110-120 kg aras\u0131nda zuruflu f\u0131nd\u0131k toplamaktad\u0131r ki bu da 45-50 kg kuru f\u0131nd\u0131\u011fa denk gelmektedir [5].<\/p>\n\n\n\n Yerden f\u0131nd\u0131k hasad\u0131nda dikkat edilmesi gereken f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n yerde fazla bekletilmemesidir. Aksi halde k\u00fcf olu\u015fumu ve kalite kay\u0131plar\u0131na sebebiyet verilmektedir [5].<\/p>\n\n\n\n 3.3. Makineli hasat<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00dclkemizde f\u0131nd\u0131k tar\u0131m\u0131nda en \u00f6nemli problemlerden bir tanesi mekanizasyondan yeterince faydalan\u0131lamamas\u0131d\u0131r. F\u0131nd\u0131\u011f\u0131n maliyeti i\u00e7erisinde en fazla pay\u0131 toplama masraflar\u0131n\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir [5]. Hasat olgunlu\u011funa gelen f\u0131nd\u0131klar\u0131n silkelenmesiyle birlikte yere d\u00fc\u015fen zuruflu f\u0131nd\u0131klar\u0131 vakumlu emi\u015f g\u00fcc\u00fcyle haznesine alan de\u011fi\u015fik modellerde makineler geli\u015ftirilmi\u015ftir. Bunlar\u0131n baz\u0131 modellerine ay\u0131klama (patoz) tertibat\u0131 da ilave edilerek hasat edilen zuruflu f\u0131nd\u0131klar ay\u0131klanarak iki i\u015flem birden yap\u0131lm\u0131\u015f olmaktad\u0131r. \u00dclkemiz makineli hasat i\u00e7in gerek arazi yap\u0131s\u0131 gerekse bah\u00e7enin tesis yap\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan pek uygun g\u00f6r\u00fclmemektedir [6].<\/p>\n\n\n\n 4. F\u0131nd\u0131k Hasad\u0131nda Di\u011fer \u00dclke Uygulamalar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n F\u0131nd\u0131k yeti\u015ftiricili\u011fi yapan di\u011fer \u00fclkelerde hasad\u0131n makine yard\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n D\u00fcnya\\’ da T\u00fcrkiye\\’ den sonra \u0130GEME 2010 verilerine g\u00f6re 2. b\u00fcy\u00fck \u00fcretici durumundaki \u0130talya\\’ da [7] \u00fc\u00e7 \u00f6nemli \u00fcretim b\u00f6lgesi bulunmaktad\u0131r: Campania, Latium ve Piedmont. Campania\\’ da meyvelerin metal s\u00fcp\u00fcr\u00fcc\u00fclerle bir araya getirildi\u011fi ve vakum makinesiyle topland\u0131\u011f\u0131 hasat mekanizasyonunun d\u00fczeyi tepe \u00fczerinde s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Latium ve Piedmont b\u00f6lgesinde hasat b\u00fcy\u00fck oranda mekanize edilmi\u015ftir, s\u00fcp\u00fcr\u00fcc\u00fc makineler vakum aparatlar\u0131yla kullan\u0131lmaktad\u0131r (Resim 1) [8].<\/p>\n\n\n\n D\u00fcnya\\’ da T\u00fcrkiye\\’ den sonra \u0130GEME 2010 verilerine g\u00f6re 3. b\u00fcy\u00fck f\u0131nd\u0131k \u00fcreticisi olan \u0130spanya\\’ da [7] hasat Eyl\u00fcl\u00fcn ba\u015f\u0131ndan Ekimin ortas\u0131na kadar devam etmektedir. F\u0131nd\u0131klar yerden bir veya iki i\u015flemde toplanarak hasat edilmektedir. Hasat zaman\u0131 genel olarak sonbahar ya\u011fmurlar\u0131yla \u00e7ak\u0131\u015fma g\u00f6stermektedir. Bu f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n neminde % 20\\’ lik bir art\u0131\u015fa sebep olmakta ve bu i\u00e7 kalitesinde kayba yol a\u00e7maktad\u0131r. D\u00fcz alanlardaki bah\u00e7elerde hasat b\u00fcy\u00fck oranda mekanize olmu\u015ftur. K\u00fc\u00e7\u00fck ve orta b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki vakum makineleri en az 40 HP g\u00fcc\u00fcndeki trakt\u00f6rlere monte edilmekte, f\u0131nd\u0131klar\u0131 emmekte ve k\u0131smen temizlemektedir. Bunlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma kapasiteleri toprak haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131na ve yerdeki \u00fcr\u00fcn\u00fcn miktar\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fmektedir. Makineler genel olarak saatte 300-500 kg f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 toplamaktad\u0131r. Daha modern \u0130spanyol f\u0131nd\u0131k bah\u00e7elerinde e\u011filim Fransa ve ABD\\’ deki bah\u00e7elerde kullan\u0131lan etkili s\u00fcp\u00fcrme ve toplama makinelerini kullanmak y\u00f6n\u00fcndedir [9].<\/p>\n\n\n\n D\u00fcnya\\’ da T\u00fcrkiye\\’ den sonra \u0130GEME 2010 verilerine g\u00f6re 4. b\u00fcy\u00fck \u00fcretici durumundaki Amerika\\’ da [7] en b\u00fcy\u00fck \u00fcretimin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Oregon B\u00f6lgesi\\’ nde (% 99\\’ luk \u00fcretim) hasat genellikle ekimin ilk haftas\u0131ndad\u0131r. Hasat i\u015fleminde iki makine kullan\u0131lmaktad\u0131r: f\u0131nd\u0131klar\u0131 bir s\u0131ra haline getirmek i\u00e7in onlar\u0131 iten bir s\u00fcp\u00fcr\u00fcc\u00fc ve f\u0131nd\u0131k s\u0131ralar\u0131n\u0131 toplayan ve onlar\u0131 \\”tote box\\” lara yerle\u015ftiren bir hasat edici [10]. Resim 2\\’ de Oregon\\’ da f\u0131nd\u0131k hasad\u0131nda kullan\u0131lan makine g\u00f6r\u00fclmektedir [11].<\/p>\n\n\n\n ABD\\’ de f\u0131nd\u0131klar\u0131n mekanik olarak hasat edildi\u011fi b\u00f6lgelerde genel olarak meyvelerin do\u011fal olarak a\u011fa\u00e7lardan d\u00f6k\u00fclmesi beklenmekte, hasat i\u015flemi meyvelerin % 90\\’ \u0131 d\u00f6k\u00fcld\u00fckten sonra ger\u00e7ekle\u015ftirilmektedir. F\u0131nd\u0131\u011f\u0131n ya\u011f birikimi tam olduktan sonra ve f\u0131nd\u0131k zurufundan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman meyvenin olgunla\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. F\u0131nd\u0131klar\u0131n \u00e7o\u011fu A\u011fustos ay\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda olgun durumdad\u0131r fakat hen\u00fcz olgunla\u015fmam\u0131\u015f, kapal\u0131 zuruf f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n d\u00f6k\u00fclmesini engelleyebilmektedir. Hasad\u0131n el ile a\u011fa\u00e7tan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 veya meyvelerin d\u00f6k\u00fclmesine sebep veren a\u00e7\u0131k zuruflu \u00e7e\u015fitlerin oldu\u011fu \u00fcretim b\u00f6lgelerinde zurufun i\u00e7indeki meyvenin hareket etmesi zuruftan meyvenin ayr\u0131labilirli\u011fini g\u00f6sterdi\u011fi i\u00e7in hasat kriteri olarak g\u00f6r\u00fclmektedir [12].<\/p>\n\n\n\n 5. F\u0131nd\u0131k Hasad\u0131nda HACCP Sisteminin Kurulmas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n 5.1. HACCP<\/strong><\/p>\n\n\n\n Kritik Kontrol Noktalar\u0131nda Tehlike Analizi (KKNTA) olarak bilinen HACCP (Hazard Analysis in Critical Control Points) sistemi g\u0131da g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flanmas\u0131nda en etkin ve g\u00fcvenilir y\u00f6ntem olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu sistem uygun g\u0131da \u00fcretimini garanti alt\u0131na alan i\u015flem ve analizlerin t\u00fcm\u00fc olarak ifade edilmektedir. G\u0131da maddesinin kalitesine ve raf \u00f6mr\u00fcne etki edebilecek biyokimyasal ve fiziksel de\u011fi\u015fimlerin kritik noktalarda kontroluyla kalitenin y\u00fckseltilmesinde ve s\u00fcreklili\u011finin sa\u011flanmas\u0131nda etkin bir y\u00f6ntem olarak kullan\u0131labilir. Ve b\u00fct\u00fcnsel bir yakla\u015f\u0131mla hem f\u0131nd\u0131k hasad\u0131 hem de hasat sonras\u0131 i\u015flemleri ile f\u0131nd\u0131k i\u015flemeyi kapsayacak \u015fekilde kurulmas\u0131 gerekmektedir [13]. HACCP sisteminin kurulmas\u0131 genel olarak 7 a\u015famadan olu\u015fmaktad\u0131r: (1) Ak\u0131\u015f \u015femas\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, (2) Kritik kontrol noktalar\u0131n\u0131n belirlenmesi, (3) Kabul limitleri ve kriterlerin olu\u015fturulmas\u0131, (4) \u0130zlemenin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi, (5) D\u00fczeltici i\u015flemlerin uygulamas\u0131 (6) Kay\u0131t tutma, (7) Do\u011frulama . HACCP sistemi ile ilgili 3 tan\u0131m \u00f6nemlidir: Tehlike, risk ve kritik kontrol noktas\u0131. Tehlike, t\u00fcketici i\u00e7in zarar g\u00f6rme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Zarar fiziksel ve\/veya kimyasal ve\/veya mikrobiyolojik olabilir. Bir ba\u015fka tan\u0131ma g\u00f6re tehlike, kalite standartlar\u0131ndaki sapmad\u0131r. Risk, tehlikenin meydana gelme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n tahminidir. Kritik kontrol noktas\u0131, kontrol alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda tehlikenin kald\u0131r\u0131labilece\u011fi veya kabul edilebilir d\u00fczeye indirilebilece\u011fi basamakt\u0131r [14].<\/p>\n\n\n\n 5.2. F\u0131nd\u0131k hasad\u0131nda HACCP\\’ in uygulanabilirli\u011fi<\/strong><\/p>\n\n\n\n F\u0131nd\u0131k hasad\u0131 i\u00e7in HACCP\\’in kurulmas\u0131n\u0131n be\u015f a\u015famada ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi bildirilmektedir [13]:<\/p>\n\n\n\n (1) F\u0131nd\u0131ktaki riskin ve boyutlar\u0131n\u0131n belirlenmesi<\/p>\n\n\n\n (2) F\u0131nd\u0131\u011fa uygulanan i\u015flemlerin ak\u0131m \u015femalar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131<\/p>\n\n\n\n (3) F\u0131nd\u0131kta mikrobiyel bula\u015fma, k\u00fcf geli\u015fmesi ve mikotoksin olu\u015fmas\u0131, ve ya\u011f oksidasyonunu etkileyen fakt\u00f6rlerin belirlenmesi<\/p>\n\n\n\n (4) Kritik kontrol noktalar\u0131n\u0131n belirlenmesi<\/p>\n\n\n\n (5) Gerekli analiz ve \u00f6l\u00e7\u00fcmlerle al\u0131nacak \u00f6nlemler<\/p>\n\n\n\n 5.2.1. F\u0131nd\u0131ktaki risk ve boyutlar\u0131n belirlenmesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sistemin birinci a\u015famas\u0131nda patojen mikroorganizmalar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, toksin olu\u015fturan organizmalar\u0131n ve olas\u0131 muhtemel toksinlerin belirlenmesini ve bunlar\u0131n t\u00fcketilmesinin insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na etkisinin tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda biyokimyasal de\u011fi\u015fimler ve fiziksel etkilerin g\u0131da kalitesine ve raf \u00f6mr\u00fcne etkisinin belirlenmesini kapsamaktad\u0131r. F\u0131nd\u0131\u011f\u0131n do\u011frudan t\u00fcketilmesinin herhangi bir hastal\u0131\u011fa neden oldu\u011funa dair bir bilgi bulunmamaktad\u0131r. F\u0131nd\u0131kta k\u00fcf bula\u015fmas\u0131 yayg\u0131n olup, geli\u015fmeleri insan ve hayvan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir risk olu\u015fturmaktad\u0131r. Kabuklu f\u0131nd\u0131kta hasat s\u0131ras\u0131nda Penicillium, Aspergillus ve Rhizopus cinsine ait k\u00fcfler bulunmu\u015ftur. Kabuklu f\u0131nd\u0131kta A.flavus geli\u015fmesi a\u011fa\u00e7ta ba\u015flamakta ve hasat i\u015flemleri boyunca artmaktad\u0131r. K\u00fcfler serbest ya\u011f asiti miktar\u0131n\u0131n artmas\u0131na, proteinlerin par\u00e7alanmas\u0131na, amino asit bile\u015fiminde de\u011fi\u015fime, renk de\u011fi\u015fimine, belirgin bir kokunun olu\u015fmas\u0131na, tat de\u011fi\u015fimlerine yol a\u00e7maktad\u0131rlar. K\u00fcf say\u0131s\u0131 f\u0131nd\u0131k dal\u0131nda 105<\/sup> koloni\/g iken, yerde bir miktar artmakta, harmanda \u00e7evre ve iklim ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re azalmakta ya da artmaktad\u0131r. Ya\u011f\u0131\u015f sert kabuklu meyvelerde hasattan sonra k\u00fcf say\u0131s\u0131 ve mikrofloray\u0131 etkileyen en \u00f6nemli fakt\u00f6rd\u00fcr. Ya\u011f\u0131\u015f\u0131n fazla olmas\u0131 durumunda bakteri ve k\u00fcflerin toplam say\u0131s\u0131 108<\/sup> koloni\/g\\’ a kadar y\u00fckselmektedir [13].<\/p>\n\n\n\n A.flavus ve A.parasiticus f\u0131nd\u0131kta aflatoksin olu\u015fumuna sebep olan k\u00fcflerdir. F\u0131nd\u0131\u011f\u0131n harmanlanmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda d\u0131\u015f kabu\u011fu \u00e7atlam\u0131\u015f, zedelenmi\u015f f\u0131nd\u0131klarda aflatoksin bulunmu\u015ftur. Aflatoksin olu\u015fumu ortam\u0131n ba\u011f\u0131l nemi ile dengede olan \u00fcr\u00fcn\u00fcn su aktivitesi ile ilgilidir. Hasatta y\u00fcksek olan su aktivitesinin 6-10 g\u00fcn s\u00fcreyle kurutularak d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesi aflatoksin olu\u015fumu i\u00e7in yeterli ortam\u0131 ve zaman\u0131 vermektedir. Ayr\u0131ca okratoksinler de f\u0131nd\u0131kta k\u00fcfler taraf\u0131ndan meydana getirilen tehlikeli toksinlerdendir [13].<\/p>\n\n\n\n Uygun olmayan hasat i\u015flemi f\u0131nd\u0131kta ac\u0131la\u015fmaya neden olabilmektedir. F\u0131nd\u0131klardaki enzimatik aktiviteler sonucunda da ac\u0131la\u015fma olu\u015fabilmektedir. F\u0131nd\u0131kta serbest ya\u011f i\u00e7eri\u011fi % 1\\’ i ge\u00e7erse f\u0131nd\u0131klar bozulmu\u015f demektir. Ya\u011f oksidasyonu h\u00fccre yap\u0131s\u0131 ve fonksiyonlar\u0131n\u0131n zarar g\u00f6rmesine ve dolay\u0131s\u0131yla bir\u00e7ok hastal\u0131\u011f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda \u00f6nemli rol oynamaktad\u0131r [13].<\/p>\n\n\n\n 5.2.2. F\u0131nd\u0131\u011fa uygulanan i\u015flemlerin ak\u0131m \u015femas\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n F\u0131nd\u0131k hasad\u0131nda i\u015flem a\u015famalar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki gibi verilebilmektedir:<\/p>\n\n\n\n 5.2.3. F\u0131nd\u0131kta bozulmay\u0131 etkileyen fakt\u00f6rlerin belirlenmesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Hasat s\u0131ras\u0131nda f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n toprakla temas\u0131 mikrobiyel y\u00fck\u00fcn artmas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Hasat s\u0131ras\u0131nda hava ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re k\u00fcf miktar\u0131 artmakta veya azalmaktad\u0131r. Hasat edildi\u011finde f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n nemi % 28-30\\’ dur. Bu nem de\u011ferine kar\u015f\u0131l\u0131k gelen ba\u011f\u0131l nem de\u011feri % 90\\’ \u0131n \u00fczerindedir. K\u00fcfler % 70-90 ba\u011f\u0131l nemde geli\u015fme g\u00f6stermektedirler. Enzimler % 60-70 ba\u011f\u0131l nemde aktif hale gelmektedir. Ba\u011f\u0131l nemin % 85-90 ve s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n 25-30o<\/sup>C olmas\u0131 durumunda A.flavus ve A.parasiticus k\u00fcfleri geli\u015ferek aflatoksin olu\u015fturabilmektedirler. F\u0131nd\u0131klar\u0131n hasar g\u00f6rm\u00fc\u015f k\u0131s\u0131mlar\u0131ndaki \u00f6zellikle peroksidaz enziminin aktivitesi f\u0131nd\u0131ktaki k\u00f6t\u00fc kokuya katk\u0131da bulunmaktad\u0131r. Ambalajlama y\u00f6ntemi ve ambalaj malzemesi de ya\u011f oksidasyonunu etkilemektedir [13].<\/p>\n\n\n\n 5.2.4. Kritik kontrol noktalar\u0131n\u0131n belirlenmesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Hasat s\u0131ras\u0131nda kritik kontrol noktas\u0131 kabuklu f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n kendisidir [13].<\/p>\n\n\n\n 5.2.5. Gerekli \u00f6nlemlerin al\u0131nmas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n F\u0131nd\u0131k hasad\u0131nda f\u0131nd\u0131ktaki bozulmalar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilmesi i\u00e7in \u00f6ncelikle uygun hasat zaman\u0131n\u0131n beklenmesi ve hasata, dallardaki \u00e7otanaklar\u0131n zuruflar\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131 kahverengi oldu\u011funda ve dallardaki \u00e7otanaklar\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131 dallar sallan\u0131nca d\u00fc\u015f\u00fcyorsa ba\u015flanmal\u0131d\u0131r [13].<\/p>\n\n\n\n F\u0131nd\u0131klar\u0131n yerle temas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in hasat i\u015flemi uygun arazilerde, f\u0131nd\u0131k dallar\u0131 tenteler \u00fczerine silkelenerek yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Toprakla temas etmi\u015f f\u0131nd\u0131klar ve zedelenmi\u015f f\u0131nd\u0131klar ayr\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu \u015fekilde toplanan f\u0131nd\u0131klarda, zuruflar dalda soldu\u011fundan \u00f6n kurutmaya gerek kalmamaktad\u0131r. Tente kullan\u0131m\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 arazilerde, f\u0131nd\u0131klar zuruflar k\u0131zarmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda yere d\u00fc\u015fmeden elle toplanmal\u0131d\u0131r [13].<\/p>\n\n\n\n Hasat edilen f\u0131nd\u0131klar sadece j\u00fct \u00e7uvallara konulmal\u0131 ve topland\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn harmana indirilmelidir. Naylon \u00e7uval kullan\u0131lmas\u0131 ve \u00e7uval i\u00e7erisinde birka\u00e7 g\u00fcn bekletilmesi f\u0131nd\u0131klarda halk aras\u0131nda k\u0131z\u0131\u015fma olarak bilinen mikrobiyel aktivitelerin ve buna ba\u011fl\u0131 bozulmalar\u0131n ba\u015flamas\u0131na neden olmaktad\u0131r [13].<\/p>\n\n\n\n 6. De\u011ferlendirme<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00dclkemizde f\u0131nd\u0131k hasad\u0131n\u0131n genellikle elle yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. F\u0131nd\u0131k \u00fcretimi yap\u0131lan b\u00f6lgelerde arazinin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde e\u011fimli olmas\u0131 hasad\u0131n makine ile yap\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemektedir. Bu co\u011frafik \u015fartlara uygun hasat makinelerinin geli\u015ftirilmesi ile f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n \u00fcretim maliyeti i\u00e7erisindeki hasat masraflar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesi gerekmektedir .<\/p>\n\n\n\n Hasatta dikkat edilmesi gereken hususlar \u00f6zetle \u015f\u00f6yle s\u0131ralanmaktad\u0131r [6]:<\/p>\n\n\n\n – Hasat mevsiminden \u00f6nce f\u0131nd\u0131k bah\u00e7elerindeki yabanc\u0131 otlar temizlenmelidir.<\/p>\n\n\n\n – Bah\u00e7ede farkl\u0131 \u00e7e\u015fitler bulunuyorsa, hasat olgunlu\u011funa geldikleri zaman ayr\u0131 ayr\u0131 toplanmal\u0131d\u0131r. Hasat f\u0131nd\u0131klar tam olgunla\u015ft\u0131ktan sonra yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n – Hasat edilen f\u0131nd\u0131klar j\u00fct \u00e7uvallar i\u00e7erisinde ayn\u0131 g\u00fcn harmana getirilmelidir.<\/p>\n\n\n\n 7. Kaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n [1] G\u00f6reci, A., 2004. F\u0131nd\u0131k K\u00fclt\u00fcr\u00fc, Ankara, 112 s.<\/p>\n\n\n\n [2] Anonim, 2007. F\u0131nd\u0131k Yeti\u015ftiricili\u011fi, T.C. Tar\u0131m ve K\u00f6yi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 \u00c7ift\u00e7i E\u011fitim Serisi 34, Ankara, 83 s.<\/p>\n\n\n\n [3] Beyhan, N., 2000. De\u011fi\u015fik hasat zamanlar\u0131n\u0131n f\u0131nd\u0131kta baz\u0131 meyve \u00f6zellikleri \u00fczerine etkisi. OM\u00dc Zir. Fak. Dergisi, 15(3): 1-6.<\/p>\n\n\n\n [4] \u00d6z\u00e7a\u011f\u0131ran, R., \u00dcnal, A., \u00d6zeker,E., \u0130sfendiyaro\u011flu, M., 2005. Il\u0131man \u0130klim Meyve T\u00fcrleri, Sert Kabuklu Meyveler, Cilt III. 308 s.<\/p>\n\n\n\n [5] \u00dcnal, A., 2007. Modern F\u0131nd\u0131k Tar\u0131m\u0131, Ak\u00e7akoca, 231 s.<\/p>\n\n\n\n [6] \u00d6zdemir,M., 2005. F\u0131nd\u0131k ve Yeti\u015ftiricili\u011fi,Trabzon, 119 s.<\/p>\n\n\n\n [7] Anonim 2010. T.C. Ba\u015fbakanl\u0131k D\u0131\u015f Ticaret M\u00fcste\u015farl\u0131\u011f\u0131 \u0130hracat\u0131 Geli\u015ftirme Et\u00fcd Merkezi internet sitesi, http:\/\/www.igeme.gov.tr\/<\/a><\/p>\n\n\n\n [8] Tombesi, A., 2005. World Hazelnut Situation and Perspectives: Italy. Acta Hort. 686, 649-658.<\/p>\n\n\n\n [9] Tous, J., 2005. Hazelnut Production in Spain. Acta Hort. 686, 659-663.<\/p>\n\n\n\n [10] Mehlenbacher, S.A. and Olsen, J., 1997. The Hazelnut Industry in Oregon, USA. Acta Hort. 445, 337-345.<\/p>\n\n\n\n [11]Anonim, 2010. http:\/\/www.morrisfamilyfarm.com\/wp-content\/uploads\/2010\/01\/p1010069.jpg<\/p>\n\n\n\n [12]Maness, N.,2010. Hazelnut. http:\/\/www.ba.ars.usda.gov\/hb66\/158hazelnut.pdf<\/p>\n\n\n\n [13] \u00d6zdemir, M., 2001. F\u0131nd\u0131k Hasat\u0131 ve Hasat Sonras\u0131 \u0130\u015flemleri ile F\u0131nd\u0131k \u0130\u015flemesinde Kritik Kontrol Noktalar\u0131 Tehlike Analizi. www.okyanusbilgiambari.com<\/a><\/p>\n\n\n\n [14] Halkman, A.K., 2001. Kalite G\u00fcvenli\u011fi ve HACCP. T.C. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 G\u0131da Denet\u00e7isi E\u011fitim Materyali, 539-551.<\/p>\n\n\n\n Haz\u0131rlayan G\u0131da Y\u00fck. M\u00fch. H. Esin SAVRAN<\/p>\n\n\n\n